19 października 1918 roku w Cieszynie powołano Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego – organ, który podjął walkę o przyłączenie Śląska Cieszyńskiego do odradzającej się Polski. W trudnych powojennych realiach jego członkowie musieli nie tylko organizować życie publiczne, ale także bronić polskich interesów w sporze z Czechosłowacją. Historia Rady to historia o determinacji, politycznej odpowiedzialności i umiejętności współpracy ponad podziałami.
„Naszej ziemi śląskiej przez ludność polską zamieszkałej nikomu nie odstępujemy” – to stanowcze przesłanie dobrze oddaje determinację, z jaką polscy działacze na Śląsku Cieszyńskim podjęli jesienią 1918 roku starania o przyszłość regionu. Gdy po zakończeniu I wojny światowej rozpadała się monarchia austro-węgierska, a na mapie Europy zaczynały powstawać nowe państwa, mieszkańcy cieszyńskiej ziemi nie zamierzali biernie czekać na rozstrzygnięcia dotyczące ich losu. Powołana 19 października Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego stała się wyrazicielką ich aspiracji i jednym z najważniejszych ośrodków polskiej władzy na drodze do odzyskania niepodległości.
Od narodowej świadomości do walki o Polskę
Jak podkreśla Krzysztof Szelong, dyrektor Książnicy Cieszyńskiej, na którego opracowaniu dotyczącym powstania Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego bazujemy, znaczenie wydarzeń z 1918 roku trudno zrozumieć bez uwzględnienia wcześniejszych przemian świadomości narodowej mieszkańców regionu.
Śląsk Cieszyński od średniowiecza pozostawał poza granicami Polski, a jego mieszkańcy przez stulecia funkcjonowali w odmiennych warunkach politycznych niż ludność ziem dawnej Rzeczypospolitej. Zmieniło się to wraz z rozwojem nowoczesnej świadomości narodowej, zapoczątkowanym w XIX wieku. Na początku XX stulecia znaczna część cieszyńskich Ślązaków utożsamiała się już z narodem polskim i była gotowa ponosić konsekwencje tej przynależności, włącznie z udziałem w walce o niepodległość.
Wybuch I wojny światowej i odżycie nadziei na odbudowę państwa polskiego przyniosły na Śląsku Cieszyńskim entuzjastyczne przyjęcie inicjatywy powołania Legionów Józefa Piłsudskiego. W szeregach legionowych znalazła się pokaźna grupa ochotników z regionu, szczególnie liczna w stosunku do wielkości miejscowej polskiej społeczności.
Był to moment przełomowy. Cieszyńscy Polacy, mimo odmiennych doświadczeń historycznych, uznali za własny etos walki o niepodległość. Ich aspiracje nie ograniczały się przy tym do odzyskania przez Polskę państwowości. Obejmowały również powrót Śląska Cieszyńskiego do Macierzy.
Pod koniec wojny oczekiwanie to przybrało formę zdecydowanego żądania politycznego.
Rada Narodowa – wspólny głos polskich stronnictw
Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego powstała 19 października 1918 roku jako reprezentacja wszystkich polskich stronnictw politycznych działających na Śląsku Cieszyńskim. Formalnym punktem odniesienia stał się manifest cesarza Karola, dopuszczający tworzenie lokalnych rad narodowych w poszczególnych regionach monarchii austro-węgierskiej. W praktyce cieszyńska Rada postawiła sobie znacznie ambitniejsze zadanie: przejęcie władzy w regionie i doprowadzenie do jego zjednoczenia z pozostałymi ziemiami polskimi.
Kierunek jej działań jasno określała rezolucja przyjęta przez przedstawicieli stronnictw przygotowujących powołanie Rady. Jej sygnatariusze deklarowali: „[…] jako Polacy, zamieszkujący kraj polski, uznajemy bezwarunkowo przynależność naszą i kraju naszego do całej, zjednoczonej i niepodległej Polski […]”.
Rada nie opierała swoich roszczeń wyłącznie na deklaracjach politycznych. Jej siłą było poparcie mieszkańców, którzy masowo uczestniczyli w wiecach organizowanych na przełomie października i listopada 1918 roku. Największy z nich odbył się w Cieszynie 27 października. Przyjęta wówczas rezolucja proklamowała przynależność Śląska Cieszyńskiego do Polski i zawierała żądanie zwołania polskiego sejmu w Warszawie, pozostającej wówczas pod władzą Rady Regencyjnej.
Trzy dni później, 30 października, wierność Radzie Narodowej zaprzysięgło 80 przełożonych gmin z całego Śląska Cieszyńskiego. Był to czytelny sygnał, że działania cieszyńskich polityków mają szerokie społeczne poparcie.
Przejęcie władzy i trudne zadanie budowania administracji
Zdecydowane stanowisko mieszkańców umożliwiło Radzie przejście od deklaracji do konkretnych działań. W nocy z 31 października na 1 listopada 1918 roku w Cieszynie doszło do zorganizowanego w porozumieniu z Radą przewrotu wojskowego. Rozpoczął się proces przejmowania faktycznej kontroli nad regionem.
Kolejnym krokiem były porozumienia zawarte 2 i 5 listopada z czeskim Zemským národním výborem pro Slezsko, powstałym 29 października w Polskiej Ostrawie. Uzgodnione tymczasowe rozgraniczenie pozostawiało po stronie polskiej 77,3 proc. terytorium Śląska Cieszyńskiego. Obszar ten zamieszkiwało 73 proc. ludności polskojęzycznej, 22 proc. niemieckojęzycznej i 5 proc. czeskojęzycznej. Po stronie czeskiej znalazło się 22,7 proc. obszaru, którego mieszkańcy byli w 70 proc. czeskojęzyczni, w 20 proc. niemieckojęzyczni i w 10 proc. polskojęzyczni.
Po stronie polskiej pozostawały między innymi Bogumin, Karwina, Trzyniec i Jabłonków. Ustalona linia podziału w przybliżeniu odpowiadała granicy etnograficznej i realizowała zasadnicze postulaty terytorialne Rady.
Samo porozumienie nie oznaczało jednak końca problemów. Rada musiała zorganizować administrację, zapewnić bezpieczeństwo i aprowizację ludności wyniszczonej wojną. Przed lokalnymi działaczami stanęło zadanie uporządkowania niemal wszystkich dziedzin życia publicznego: od administracji i sądownictwa po gospodarkę, transport, szkolnictwo i opiekę społeczną.
Nie było to łatwe. Członkowie Rady, wywodzący się z różnych środowisk politycznych i społecznych, na ogół nie mieli wcześniejszego doświadczenia w sprawowaniu władzy nad tak ludnym i uprzemysłowionym obszarem. Działali w warunkach powojennej nędzy, chaosu i narastających napięć społecznych.
Jednocześnie musieli bronić swoich decyzji w coraz ostrzejszym sporze z władzami czechosłowackimi.
Gdy dyplomacja ustąpiła miejsca sile
Porozumienie z listopada 1918 roku nie odpowiadało ambicjom Pragi. Dla władz czechosłowackich szczególne znaczenie miały przemysłowe Zagłębie Karwińskie oraz linia kolejowa łącząca Koszyce z Boguminem. Kontrola nad tymi obszarami miała istotny wpływ na gospodarcze i strategiczne możliwości nowego państwa.
Z czasem stało się jasne, że strona czechosłowacka nie zamierza respektować ustalonych warunków. Bezskuteczne próby dyplomatycznego skłonienia Polaków do ustępstw doprowadziły do eskalacji konfliktu.
23 stycznia 1919 roku oddziały armii czechosłowackiej przekroczyły tymczasową linię graniczną, rozpoczynając zbrojne zajmowanie znacznej części obszaru kontrolowanego przez Radę Narodową. Kilka dni później sprawa cieszyńska trafiła na forum konferencji pokojowej w Paryżu. Lokalny spór stał się przedmiotem międzynarodowych negocjacji.
Położenie Rady było wyjątkowo trudne. O ile dla Pragi kwestia Śląska Cieszyńskiego należała do priorytetów państwowych, o tyle Warszawa traktowała ją bardziej drugoplanowo. Polskie władze centralne nie angażowały sił i środków w stopniu, który pozwoliłby skutecznie zrównoważyć działania strony czechosłowackiej.
Rada musiała zatem równocześnie zarządzać regionem, zabiegać o wsparcie polskiego rządu i uczestniczyć w sporze dyplomatycznym. Jej członkowie występowali nie tylko jako lokalni politycy, lecz także jako reprezentanci mieszkańców, którzy domagali się poszanowania swojej woli.
W miarę przedłużania się konfliktu coraz większego znaczenia nabierało społeczne poparcie. Wielotysięczne wiece, strajki i bojkot przygotowań do plebiscytu pozwalały Radzie utrzymywać wpływ na wydarzenia również wtedy, gdy Międzysojusznicza Komisja Plebiscytowa odebrała jej uprawnienia do sprawowania władzy.
Podział regionu i niedokończone marzenie
Ostateczne rozstrzygnięcie zapadło 28 lipca 1920 roku. Mocarstwa zachodnie arbitralnie podzieliły Śląsk Cieszyński, nie przeprowadzając zapowiadanego plebiscytu. Decyzja oznaczała porażkę niepodległościowych aspiracji polskiej większości w regionie i fiasko najważniejszego celu, jaki postawiła sobie Rada Narodowa.
Jak zauważa Krzysztof Szelong, niepowodzenie to nie powinno jednak przesłaniać rzeczywistego dorobku Rady. Jej działalność bywała krytykowana przez polityków i publicystów związanych z władzami warszawskimi. Zarzucano jej między innymi polityczną nieudolność, dyplomatyczne błędy czy nadmierne przywiązanie do interesów regionalnych.
Ocena historyczna wymaga jednak uwzględnienia warunków, w jakich przyszło działać jej członkom. Musieli mierzyć się z powojennym kryzysem, brakiem dostatecznego wsparcia władz centralnych, presją ze strony Czechosłowacji i nieprzychylnym układem międzynarodowym. Mimo to przez niemal cały okres swojego istnienia konsekwentnie bronili interesów mieszkańców Śląska Cieszyńskiego.
Szczególne znaczenie ma przy tym sposób, w jaki Rada została zbudowana i funkcjonowała. W jej skład wchodzili przedstawiciele ugrupowań o często skrajnie odmiennych poglądach – od socjalistów po narodowych demokratów. Potrafili jednak współpracować na rzecz wspólnego celu, zachowując szacunek dla demokracji i prawa.
To właśnie ta umiejętność przekraczania podziałów, podporządkowania sporów ideologicznych dobru wspólnemu i traktowania działalności publicznej jako służby stanowi jeden z najważniejszych elementów dziedzictwa Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego.
Jej członkowie nie zdołali zrealizować wszystkich niepodległościowych aspiracji mieszkańców regionu. Pozostawili jednak przykład politycznej odpowiedzialności i determinacji, który – jak podkreśla dyrektor Książnicy Cieszyńskiej – pozostaje aktualny również dla współczesnych pokoleń.
Cieszyn 1918. Historię można poznać także online
Rocznica powołania Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego to okazja, by wrócić do wydarzeń, które wpłynęły nie tylko na losy regionu, lecz także na proces odbudowy polskiej państwowości.
Książnica Cieszyńska udostępnia na swoim portalu internetowym wystawę „Cieszyn 1918. Polski my naród, polski lud”, przygotowaną z okazji stulecia odzyskania przez Polskę niepodległości. Ekspozycja składa się z 20 plansz zawierających dokumenty, fotografie i relacje świadków. Prowadzi odbiorców przez proces kształtowania się polskiej świadomości narodowej, powstanie Rady Narodowej, przejęcie władzy jesienią 1918 roku, a następnie konflikt polsko-czechosłowacki i podział Śląska Cieszyńskiego w 1920 roku.
Można znaleźć również opracowania historyczne, materiały źródłowe, filmy i nagrania wykładów, pozwalające szerzej poznać ten ważny rozdział dziejów Cieszyna i całego regionu. Warto do nich zajrzeć, bo historia Rady Narodowej przypomina, że odzyskiwanie niepodległości nie było wyłącznie dziełem wielkich ośrodków politycznych. Tworzyli ją również ludzie z mniejszych miast i regionów, którzy potrafili jasno określić swoje aspiracje, wspólnie działać i upominać się o prawo do decydowania o własnej przyszłości.
